Εισηγηση στην εκδήλωση που πραγματοποιήθηκε στον χώρο In Situ στις 7 Νοεμβρίου 2026
1. Η αποαποικιακή στροφή και η υποχώρηση της προλεταριακής κριτικής
Τα τελευταία χρόνια, ο λόγος περί «αποαποικιοποίησης» έχει καταλάβει δεσπόζουσα θέση τόσο στον ακαδημαϊκό χώρο όσο και στα κοινωνικά κινήματα, όπου παρουσιάζεται ως μια νέα, ριζοσπαστική γλώσσα χειραφέτησης. Η απήχησή του είναι αδιαμφισβήτητη, καθώς προσφέρει ένα πλαίσιο για την κριτική της αποκαλούμενης «λευκής», «δυτικής» ματιάς ως οικουμενικού τρόπου ερμηνείας του κόσμου. Η ρηματική του εκδοχή, το «αποαποικιοποιήστε» (decolonize), έχει μετατραπεί σε μια λέξη-πασπαρτού, ικανή να εφαρμοστεί σε κάθε πεδίο, από τα πανεπιστημιακά προγράμματα σπουδών και τα μουσεία μέχρι τις διατροφικές συνήθειες και τις προσωπικές σχέσεις, υποσχόμενη την εξάλειψη των καταπιεστικών δομών που κληροδότησε η αποικιοκρατία.
Ας διευκρινίσουμε εξαρχής ότι η έννοια της «αποαποικιοποίησης» που εξετάζουμε εδώ δεν ταυτίζεται με την ιστορική, πολιτική και στρατιωτική διαδικασία της διάλυσης των αποικιακών αυτοκρατοριών. Εκείνος ο ιστορικός κύκλος, που περιλάμβανε εθνικοαπελευθερωτικούς αγώνες και κατέληξε στην τυπική ανεξαρτησία των πρώην αποικιών ως εθνών-κρατών, είχε εν πολλοίς ολοκληρωθεί μέχρι τη δεκαετία του 1970. Αντιθέτως, η σύγχρονη χρήση του όρου έχει προσλάβει ένα σχεδόν αποκλειστικά μεταφορικό, πολιτισμικό και επιστημολογικό νόημα, και αυτό είναι το αντικείμενο της κριτικής μας.
Η άνοδος αυτής της θεωρίας δεν μπορεί να κατανοηθεί αποκομμένη από το ευρύτερο ιστορικό της πλαίσιο. Η επικράτησή της συμπίπτει χρονικά και συνδέεται αιτιακά με την αδυναμία και την υποχώρηση των προλεταριακών αγώνων και κινημάτων σε ολόκληρη σχεδόν την υφήλιο. Η αποδυνάμωση της προλεταριακής θεωρητικής και έμπρακτης κριτικής συνοδεύτηκε από την ενίσχυση των γεωπολιτικών, εθνοπολιτισμικών, ανορθολογικών και ταυτοτικών πολιτικών τάσεων και θεωρήσεων, οι οποίες ήταν ήδη υπαρκτές εντός των κοινωνικών αγώνων. Η αποαποικιακή θεωρία, ως η κατεξοχήν έκφραση αυτής της «εθνοπολιτισμικής στροφής» εντός της αριστεράς και του αντιεξουσιαστικού χώρου, δεν αποτελεί απλώς μια νέα ακαδημαϊκή μόδα, αλλά ένα σύμπτωμα μιας βαθύτερης πολιτικής ήττας. Η εννοιολογική της συγκρότηση εντοπίζεται στην επονομαζόμενη «πολιτισμική στροφή» (cultural turn) που σάρωσε τις κοινωνικές επιστήμες από τη δεκαετία του 1970 και έπειτα, μια στροφή που αποτέλεσε τη θεωρητική έκφραση της υποχώρησης του παλιού εργατικού κινήματος.
Αυτή η μετατόπιση από τις κοινωνικές σχέσεις (ανα)παραγωγής στην κουλτούρα και τα συστήματα γνώσης ως διαχωρισμένες σφαίρες βρίσκεται στο επίκεντρο της κριτικής που θα αναπτύξουμε σήμερα. Η αποαποικιακή θεωρία εγκαταλείπει ρητά την κριτική της καπιταλιστικής καθολικότητας και αντικαθιστά την ταξική πάλη –τη βασική κινητήρια δύναμη της ιστορικής αλλαγής που αναδύεται μέσα από τις αντιφάσεις του ίδιου του καπιταλισμού– με μια «εξωτερική ώθηση» από υποκείμενα που ορίζονται πολιτισμικά και γεωγραφικά. Στη διαδικασία αυτή, εφαρμόζει άκαμπτα αναλυτικά δίπολα (Δύση/μη-Δύση, λευκότητα/μη-λευκότητα) που απλοποιούν σύνθετες κοινωνικές πραγματικότητες και οδηγούν σε αντιδραστικές θέσεις.
Στη συνέχεια θα εξετάσουμε ακριβώς πώς η αποαποικιακή στροφή, παρά το γεγονός ότι παρουσιάζεται ως ριζοσπαστική από τους υποστηριχτές της, υπονομεύει την ανάπτυξη του ανταγωνιστικού κινήματος ενάντια στο κεφάλαιο και το κράτος και οδηγεί σε αντιδραστικές πολιτικές ατραπούς. Θα χρησιμοποιήσουμε ως αφετηρία δύο κείμενα που δημοσιεύτηκαν στο τελευταίο τεύχος του περιοδικού Το Διαλυτικό: το κείμενο του Νιλ Λάρσεν «Η αργκό της αποαποικιακότητας» και το κείμενο του Ρος Γουλφ «Διαλεκτική και διαφορά: Ενάντια στην “αποαποικιακή στροφή”».
2. Η «αποικιακή μήτρα της εξουσίας» και η αποϊστορικοποίηση της αποικιοκρατίας
Ο Νιλ Λάρσεν στο κείμενό του εστιάζει στον βασικό εκπρόσωπο της αποαποικιακής θεωρίας τον Βάλτερ Μινιόλο. Κεντρική έννοια στη σκέψη του Μινιόλο είναι η «αποικιακή μήτρα της εξουσίας», μια δομή που υποτίθεται ότι εγκαθιδρύθηκε τον 16ο αιώνα και παραμένει αναλλοίωτη μέχρι σήμερα, διέποντας κάθε πτυχή της νεωτερικότητας. Σύμφωνα με αυτή την οπτική, ο καπιταλισμός δεν είναι παρά μία από τις εκφάνσεις αυτής της μήτρας, η οποία έχει ως πρωταρχικό της στοιχείο τη φυλετική ιεράρχηση του παγκόσμιου πληθυσμού (λευκοί/ευρωπαίοι και μη). Η αποικιοκρατία, συνεπώς, δεν αποτελεί μια ιστορικά προσδιορισμένη φάση της καπιταλιστικής πρωταρχικής συσσώρευσης, αλλά μια διαχρονική, σχεδόν μεταφυσική, οντολογική συνθήκη που ορίζει τη νεωτερικότητα καθ’ ολοκληρίαν.
Αυτή η κίνηση έχει δύο καταστροφικές συνέπειες. Πρώτον, αποϊστορικοποιεί την ίδια την αποικιοκρατία. Τη μετατρέπει από μια συγκεκριμένη, βίαιη διαδικασία ενσωμάτωσης προκαπιταλιστικών κοινωνιών στην παγκόσμια αγορά και πρωταρχικής συσσώρευσης, σε μια στατική δομή κυριαρχίας. Αυτό καθιστά αδύνατη την ουσιαστική αποτίμηση των πραγματικών αντιαποικιακών αγώνων του 20ού αιώνα και των αποτελεσμάτων τους, καθώς, σύμφωνα με τη λογική της «αποικιακής μήτρας της εξουσίας», τίποτα δεν άλλαξε ουσιαστικά με την τυπική αποαποικιοποίηση. Δεύτερον, ο ίδιος ο καπιταλισμός περνάει στη σφαίρα της κουλτούρας. Δεν αναλύεται πλέον με όρους εκμετάλλευσης της εργασίας και συσσώρευσης κεφαλαίου, αλλά ως μια πολιτισμική επιβολή, ως «εκδυτικοποίηση». Η κριτική δεν στρέφεται πλέον ενάντια στις σχέσεις παραγωγής, αλλά ενάντια στην «ευρωκεντρική γνώση». Αυτή η μετατόπιση από τις υλικές και κοινωνικές σχέσεις και συνθήκες, από την κριτική της πολιτικής οικονομίας και των πολιτικών και ιδεολογικών μορφών του κεφαλαίου, στον κουλτουραλισμό και τη σφαίρα της «γνώσης/εξουσίας» αποτελεί κεντρικό χαρακτηριστικό της αποαποικιακής σκέψης.
Ο Λάρσεν επισημαίνει ότι αυτή η θεωρητική απογύμνωση από την υλική πραγματικότητα καλύπτεται από μια «αδιαπέραστη αργκό». Όροι όπως «αποδυτικοποίηση», «επαναδυτικοποίηση», «γνωσιολογική ανυπακοή» ή «συνοριακή σκέψη» δημιουργούν ένα κλειστό, αυτοαναφορικό σύστημα που παράγει την εντύπωση ενός θεωρητικού βάθους, ενώ στην πραγματικότητα συσκοτίζουν την ανάλυση. Η γλώσσα αυτή λειτουργεί σχεδόν τελετουργικά, με έναν ατελείωτο βρόχο αυτοαναφορικών φράσεων που παρωδούν ένα γνήσιο θεωρητικό σύστημα. Οι υποστηριχτές της αποαποικιακής ιδεολογίας επικαλούνται συχνά μια «γνώση της καθημερινής ζωής» από τις «κοινότητες για τις οποίες η ακαδημαϊκή γνώση είναι απολύτως άσχετη». Όσο εντυπωσιακό και αν ακούγεται, δεν πρόκειται παρά για ρητορικό τέχνασμα: η θεωρία τους θωρακίζεται από τα βέλη της κριτικής, ενώ ταυτόχρονα παραμένει ένας λόγος βαθιά ακαδημαϊκός και απρόσιτος σε αυτές ακριβώς τις κοινότητες στις οποίες αναφέρεται
3. Από την ταξική πάλη στη γεωπολιτική του Καρλ Σμιτ
Η πιο αποκαλυπτική, ωστόσο, πτυχή της κριτικής του Λάρσεν αφορά την απροσδόκητη αλλά μάλλον λογικά αναγκαία σύνδεση της σκέψης του Μινιόλο με τον ναζιστή νομικό και πολιτικό θεωρητικό Καρλ Σμιτ. Ο Μινιόλο υιοθετεί ανοιχτά την έννοια του Σμιτ για τον «Νόμο της Γης». Για τον Σμιτ, ο «Νόμος της Γης» είναι η θεμελιώδης πράξη χωρικής οργάνωσης και οικειοποίησης της γης που προηγείται κάθε δικαίου. Είναι η συγκεκριμένη τάξη που βασίζεται στη διάκριση φίλου-εχθρού και στην κυριαρχία επί ενός συγκεκριμένου χώρου, απορρίπτοντας κάθε αφηρημένη, οικουμενική νομική αρχή.
Ο Μινιόλο, διαβάζοντας τον Σμιτ, ανακηρύσσει την «αποαποικιακότητα» ως τον «Τρίτο Νόμο της Γης». Αυτή η κίνηση δεν είναι τυχαία. Μετατρέπει ένα αίτημα για χειραφέτηση σε ένα σχέδιο για μια νέα γεωπολιτική διαίρεση του κόσμου. Η «αποδυτικοποίηση» ταυτίζεται με την άνοδο ενός πολυπολικού κόσμου, όπου επονομαζόμενα «πολιτισμικά» έθνη-κράτη όπως η Κίνα, η Ρωσία και το Ιράν (που ο Μινιόλο ομαδοποιεί στο ακρωνύμιο CRI) παρουσιάζονται ως οι πρωταγωνιστές αυτής της νέας τάξης. Η εγκατάλειψη της ταξικής ανάλυσης ως οικουμενικής προσέγγισης οδηγεί αναπόφευκτα στην υιοθέτηση ενός γεωπολιτικού πλαισίου, όπου η σύγκρουση δεν είναι πλέον μεταξύ τάξεων σε παγκόσμιο επίπεδο, αλλά μεταξύ πολιτισμικών-κρατικών μπλοκ που ανταγωνίζονται για την ηγεμονία. Η δομική συγγένεια μεταξύ των δύο θεωρητικών είναι σαφής: τόσο ο Σμιτ όσο και ο Μινιόλο απορρίπτουν μια οικουμενική αρχή για τον κοινωνικό μετασχηματισμό μέσα στην παγκόσμια ιστορία (δηλαδή την ταξική πάλη) και την αντικαθιστούν με μια αρχή που βασίζεται στον γεωγραφικό διαχωρισμό και την υπαρξιακή σύγκρουση μεταξύ διακριτών οντοτήτων, που στην περίπτωση της αποαποικιακής θεωρίας είναι πολιτισμικά προσδιορισμένες (φίλος/εχθρός για τον Σμιτ, Δύση/μη-Δύση για τον Μινιόλο). Έτσι, ο αγώνας κατά του ιμπεριαλισμού εκτρέπεται σε υποστήριξη του ενός ιμπεριαλιστικού στρατοπέδου έναντι του άλλου, στο όνομα της πολιτισμικής διαφοράς.[1]
Η επικινδυνότητα και η πολιτική ευελιξία αυτού του γεωπολιτικού πλαισίου γίνεται απόλυτα σαφής σε πιο πρόσφατες συγκρούσεις. Ενώ παραδοσιακά τα βέλη της κριτικής στρέφονται κατά της «Δύσης», το ίδιο αποαποικιακό πλαίσιο μπορεί εύκολα να αντιστραφεί. Στην περίπτωση του πολέμου στην Ουκρανία, για παράδειγμα, ορισμένοι υποστηρικτές αυτής της θεωρίας παρουσίασαν τη Ρωσία ως την αποικιακή δύναμη και την Ουκρανία ως το υποκείμενο του αντιαποικιακού αγώνα. Έτσι αναδεικνύεται η εγκατάλειψη μιας συνεκτικής, υλιστικής ανάλυσης του ιμπεριαλισμού ως παγκόσμιου καπιταλιστικού φαινομένου. Αντί να αναλύεται ο ανταγωνισμός μεταξύ διαφορετικών ιμπεριαλιστικών πόλων, η σύγκρουση ανάγεται σε μια ηθικοπλαστική αφήγηση περί των «αποικιοκρατών» που καταπιέζουν τους «αποικιοκρατούμενους». Με αυτόν τον τρόπο, η κριτική καταλήγει να υποστηρίζει όποιο κράτος θεωρείται σε κάθε περίπτωση αποικιακά υποτελές (λ.χ. την Ουκρανία) και, κατ’ επέκταση, το ιμπεριαλιστικό στρατόπεδο που το στηρίζει, αγνοώντας πλήρως τον καπιταλιστικό χαρακτήρα της σύγκρουσης και τον ρόλο όλων των εμπλεκόμενων δυνάμεων στη διαιώνιση της καπιταλιστικής κυριαρχίας.
4. Η παραποίηση της διαλεκτικής
Εάν η κριτική του Λάρσεν αποκαλύπτει τις πολιτικές συνέπειες της «πολιτισμικής στροφής», η ανάλυση του Ρος Γουλφ στο κείμενό του «Διαλεκτική και διαφορά» διεισδύει στον φιλοσοφικό πυρήνα της αποαποικιακής θεωρίας, εξετάζοντας την προσπάθεια του Τζίο Μάχερ να «αποαποικιοποιήσει τη διαλεκτική». Ο Τζίο Μάχερ είναι ακαδημαϊκός θεωρητικός των πολιτικών της ταυτότητας εναντίον της σκοπιά της ολότητας. Ο Γουλφ υποστηρίζει ότι αυτή η προσπάθεια δεν αποτελεί διόρθωση ή εμπλουτισμό της μαρξικής μεθόδου, αλλά μια ολοκληρωτική εγκατάλειψη των θεμελιωδών της αρχών, με αποτέλεσμα να απομένει από τη διαλεκτική μόνο το όνομά της.
Στο επίκεντρο της κριτικής του Γουλφ βρίσκεται η διαπίστωση ότι η «αποαποικιακή διαλεκτική» του Τζίο Μάχερ απορρίπτει τρεις ακρογωνιαίους λίθους της χεγκελιανής και μαρξιστικής παράδοσης: την ολότητα, την αμοιβαία διαμεσολάβηση και την εμμενή κριτική. Η κατηγορία της ολότητας –η αντίληψη δηλαδή ότι ο καπιταλισμός αποτελεί ένα ενιαίο, παγκόσμιο και ολοκληρωμένο σύστημα όπου τα μέρη (οικονομία, πολιτική, ιδεολογία) συνδέονται και αλληλοκαθορίζονται– απορρίπτεται ως «ευρωκεντρική» και «ιμπεριαλιστική». Στη θέση της προτείνεται μια εικόνα αποσπασματικών, πολλαπλών και τοπικών διαλεκτικών, μια πολλαπλότητα θέσεων-υποκειμένων που βρίσκονται σε διάφορους βαθμούς «έξω από το σύστημα».
Παράλληλα, εγκαταλείπεται η έννοια της αμοιβαίας διαμεσολάβησης, σύμφωνα με την οποία οι κοινωνικές κατηγορίες δεν υπάρχουν ως αυθύπαρκτες οντότητες που αλληλεπιδρούν εξωτερικά παραμένοντας κατά τα λοιπά αμετάβλητες αλλά ορίζονται η μία μέσα από την άλλη, σε μια σχέση αμοιβαίας συγκρότησης. Οι αντίπαλες κοινωνικές τάξεις, για παράδειγμα, δεν είναι δύο ανεξάρτητες ομάδες που συγκρούονται. Η μία αποτελεί την αναγκαία συνθήκη ύπαρξης της άλλης· η ταυτότητά τους σφυρηλατείται μέσα στην ίδια την αντιφατική σχέση που τις συνδέει. Απορρίπτοντας αυτή την έννοια, η αποαποικιακή οπτική παρουσιάζει την εικόνα μιας σύγκρουσης μεταξύ δύο μερών που παραμένουν εξωτερικά το ένα προς το άλλο («Δύση»-«μη-Δύση», «αποικιακές αυτοκρατορίες» και «εθνικοαπελευθερωτικά κινήματα»), σαν το περιεχόμενό τους να προϋπάρχει και να διαμορφώνεται σε έναν χώρο έξω από την ιστορική κίνηση των καπιταλιστικών σχέσεων εκμετάλλευσης και κυριαρχίας σε παγκόσμιο επίπεδο.
Αυτή η απόρριψη της ολότητας και της αμοιβαίας διαμεσολάβησης έχει μια αναπόφευκτη συνέπεια: την εγκατάλειψη της έννοιας της εμμένειας. Στην κλασική διαλεκτική, η κίνηση της ιστορίας και η δυνατότητα της επανάστασης πηγάζουν εσωτερικά από τις αντιφάσεις που ενυπάρχουν στην ίδια την κοινωνική ολότητα. Η υπέρβαση του καπιταλισμού είναι μια δυνατότητα που γεννιέται μέσα από την ίδια την ανάπτυξή του, μέσα από την ταξική πάλη μεταξύ κεφαλαίου και εργασίας. Αντιθέτως, στην οπτική του Τζίο Μάχερ, εφόσον δεν υπάρχει μια ενιαία ολότητα με εσωτερικές αντιφάσεις, η ώθηση για την αλλαγή δεν μπορεί παρά να προέλθει «απ’ έξω». Η πρόοδος εξαρτάται από μια «έκκληση στην εξωτερικότητα» και στην «αποικιακή διαφορά» που υπερβαίνει μια εσωτερικά διαλεκτική σχέση. Το επαναστατικό γεγονός δεν είναι η ωρίμανση και επίλυση των εσωτερικών αντιφάσεων του συστήματος, αλλά μια εξωτερική επίθεση από υποκείμενα (φυλετικοποιημένα, αποικιοκρατούμενα) που τοποθετούνται οντολογικά εκτός της ολότητας.
Αυτή η θεωρητική κατασκευή δεν συνιστά απλώς μια φιλοσοφική διαφωνία. Αποτελεί θεμελιώδη άρνηση της πραγματικότητας του καπιταλισμού. Η δύναμη του κεφαλαίου έγκειται ακριβώς στην ικανότητά του να ενσωματώνει και να υπάγει τα πάντα στην αυτοαξιοποίησή του και στη λογική του, να μην αφήνει κανένα πραγματικό «έξω». Η άρνηση της κατηγορίας της ολότητας, στο όνομα του σεβασμού της «διαφοράς», έχει ως αποτέλεσμα να αφήνει τον καπιταλισμό ως σύστημα στο απυρόβλητο. Η κριτική μπορεί να εστιάσει σε επιμέρους εκφάνσεις καταπίεσης, αλλά ο συνεκτικός δεσμός που τις παράγει και τις αναπαράγει –η καθολική κυριαρχία του κεφαλαίου σε όλες του τις μορφές– παραμένει αόρατος και ανέγγιχτος.
5. Από το προλεταριάτο στον «λαό», από τον Μαρξ στον Σορέλ
Η μετατόπιση από την εμμένεια στην εξωτερικότητα οδηγεί αναπόφευκτα στην αντικατάσταση του επαναστατικού υποκειμένου. Το προλεταριάτο, ως η οικουμενική τάξη που η ίδια της η ύπαρξη εντός του καπιταλισμού δημιουργεί τη δυνατότητα της υπέρβασής του, αντικαθίσταται από τη διαταξική έννοια του «λαού», έναν συνασπισμό ταυτοτήτων όπου η τάξη είναι απλώς μία παράμετρος δίπλα στη φυλή, το φύλο και το έθνος. Αυτή η λαϊκιστική στροφή επιτρέπει στον Τζίο Μάχερ να αναβαπτίσει τον εθνικισμό και την παραδοσιοκρατία, θεωρώντας τα «όπλα των οποίων το νόημα φαίνεται να αλλάζει ανάλογα με το ποιος τα χειρίζεται».
Εδώ αποκαλύπτεται η βαθιά συγγένεια της σκέψης του με τον Ζωρζ Σορέλ, μια συγγένεια που ο ίδιος ο Τζίο Μάχερ επικαλείται. Ο Σορέλ, γνωστός για την κριτική του στον ορθολογισμό και τον ιστορικό ντετερμινισμό, υποστήριζε ότι η επαναστατική δράση δεν πηγάζει από την ορθολογική κατανόηση των υλικών αντιφάσεων, αλλά από τη δύναμη του «μύθου» – μιας εικόνας (όπως η γενική απεργία) που κινητοποιεί τις μάζες σε ηθικό και συναισθηματικό επίπεδο. Για τον Σορέλ, η σχέση μεταξύ των τάξεων δεν είναι διαλεκτική, αλλά μια σχέση απόλυτης ασυμμετρίας και ασυμβατότητας, στα όρια της «μη-σχέσης». Η βία, σε αυτό το πλαίσιο, δεν είναι απλώς ένα πολιτικό εργαλείο, αλλά μια ηθική, αναγεννητική δύναμη που καθαρίζει την κοινωνία από την αστική παρακμή.
Αυτή ακριβώς η σορελιανή λογική της απόλυτης εξωτερικότητας και της ανορθολογικής συγκρότησης του συλλογικού υποκειμένου υιοθετείται από την «αποαποικιακή διαλεκτική». Η επαναστατική ρήξη δεν είναι το αποτέλεσμα μιας διαλεκτικής διαδικασίας, αλλά μια πράξη βούλησης που πηγάζει από μια ηθικά ανώτερη, εξωτερική δύναμη.
Αυτή η θεωρητική γραμμή έρχεται σε πλήρη αντίθεση ακόμα και με την παράδοση του αντιαποικιακού μαρξισμού. Στοχαστές όπως ο Χοσέ Κάρλος Μαριάτεγκι, ο Σι Ελ Αρ Τζέιμς ή ακόμα και ο Φραντς Φανόν (παρά τα όποια προβλήματα είχαν οι θεωρήσεις τους), επέμεναν ότι ο καπιταλισμός είναι ένα παγκόσμιο σύστημα και η απελευθέρωση απαιτεί τη δράση του παγκόσμιου προλεταριάτου, που δρα εντός αυτής της ολότητας. Δεν αναζήτησαν μια μυθική εξωτερικότητα, αλλά τις συγκεκριμένες αντιφάσεις που ο ιμπεριαλισμός γεννούσε τόσο στο κέντρο όσο και στην περιφέρεια, συνδέοντας την εθνική απελευθέρωση με την προοπτική της σοσιαλιστικής επανάστασης. Η αποαποικιακή στροφή, αντίθετα, διαρρηγνύει αυτόν τον δεσμό, οδηγώντας σε μια πολιτική που, στο όνομα της διαφοράς, αγκαλιάζει τον λαϊκισμό και τον εθνικισμό.
6. Από τη θεωρία της εξάρτησης στην αποαποικιακή ιδεολογία
Η ρήξη της αποαποικιακής θεωρίας με την παράδοση της μαρξιστικής κριτικής γίνεται σαφέστερη αν εξετάσουμε τη σχέση της με τη θεωρία της εξάρτησης. Η σχέση αυτή έχει σημασία επειδή προσφέρει στο αποαποικιακό ρεύμα μια ιστορική γενεαλογία μέσα στους αντι-ιμπεριαλιστικούς αγώνες και στην κριτική του παγκόσμιου καπιταλισμού. Επικαλούμενο αυτή την καταγωγή, το ρεύμα εμφανίζει τη θεωρία του ως συνέχεια και εμβάθυνση της κριτικής της εκμετάλλευσης της «περιφέρειας» από το «κέντρο». Έτσι, όμως, η επίκληση μιας κοινής αντι-ιμπεριαλιστικής παράδοσης συγκαλύπτει την εγκατάλειψη των αναλυτικών κατηγοριών στις οποίες στηριζόταν αυτή η κριτική.
Η διαφορά αναδεικνύεται αν εξετάσουμε τι ακριβώς επιχειρούσαν να εξηγήσουν οι θεωρίες της εξάρτησης. Παρά τις διαφορές μεταξύ τους και τα σφάλματά τους, το ερώτημα που έθεταν παρέμενε στο πεδίο της πολιτικής οικονομίας: πώς η ίδια η ανάπτυξη του παγκόσμιου καπιταλισμού αναπαρήγαγε την «υπανάπτυξη». Αναζητούσαν την απάντηση στους υποτιθέμενους μηχανισμούς της άνισης ανταλλαγής και της μεταφοράς υπεραξίας από την «περιφέρεια» στο «κέντρο». Η κριτική τους ήταν επομένως στραμμένη πρωτίστως στις σχέσεις παραγωγής, ακόμα κι όταν τις ανέλυαν λανθασμένα. Η μετατόπιση από αυτές τις σχέσεις στην κυριαρχία της δυτικής γνώσης και στην υπεράσπιση της πολιτισμικής διαφοράς αλλάζει το ίδιο το αντικείμενο της κριτικής.
Η ρήξη στο επίπεδο της ανάλυσης δεν συνεπάγεται, ωστόσο, ρήξη και στο επίπεδο της πολιτικής προοπτικής. Η αποαποικιακή θεωρία αναπαράγει τη βασική πολιτική κατεύθυνση της θεωρίας της εξάρτησης: την υπαγωγή του ταξικού ανταγωνισμού στην αντιπαράθεση μεταξύ κυρίαρχων και κυριαρχούμενων εθνών. Ο λαός και το έθνος παίρνουν τη θέση της τάξης ως υποκειμένου της χειραφέτησης, ενώ οι σχέσεις εκμετάλλευσης στο εσωτερικό υποβαθμίζονται στο όνομα της κοινής πάλης εναντίον της εξωτερικής κυριαρχίας. Έτσι νομιμοποιούνται διαταξικά μέτωπα που υποτάσσουν τους προλετάριους σε μια «εθνικολαϊκή» στρατιωτικογραφειοκρατική ελίτ ή στην υποτιθέμενη αποαποικιακή «αντι-ιμπεριαλιστική» μερίδα της αστικής τάξης. Η μετατόπιση από την πολιτική οικονομία στην πολιτισμική διαφορά στην πραγματικότητα μπετονάρει την ίδια αντεπαναστατική πολιτική γραμμή: την αναγόρευση των εγχώριων εκμεταλλευτών σε συμμάχους και εκπροσώπους των εκμεταλλευόμενων.
7. Ο λενινιστικός αντι-ιμπεριαλισμός και η κρατική εξουσία
Στο σημείο αυτό χρειάζεται μια σύντομη ιστορική παρέκβαση, για να φανεί ότι η υπαγωγή της ταξικής πάλης σε εθνικές και διαταξικές στρατηγικές έχει ρίζες μέσα στην ίδια την παράδοση του αντι-ιμπεριαλισμού, πολύ πριν από τη θεωρία της εξάρτησης. Χρειάζεται επομένως να ανατρέξουμε στις αντιφάσεις του λενινιστικού αντι-ιμπεριαλισμού, ο οποίος, παρότι διατηρούσε το παγκόσμιο προλεταριάτο ως υποκείμενο της επαναστατικής αλλαγής, ενσωμάτωνε τα εθνικά κινήματα σε μια στρατηγική κατάκτησης της κρατικής εξουσίας.
Όπως σημείωνε ο ίδιος ο Λένιν: «Η διαλεκτική της ιστορίας είναι τέτοια που τα μικρά έθνη, ανίσχυρα σαν αυτοτελής παράγοντας στην πάλη ενάντια στον ιμπεριαλισμό, παίζουν τον ρόλο φυραμάτων, τον ρόλο βακτηριδίων που βοηθούν να εμφανιστεί στη σκηνή η πραγματική αντι-ιμπεριαλιστική δύναμη, το σοσιαλιστικό προλεταριάτο». Την ίδια στιγμή, στο ίδιο ακριβώς κείμενο, που δημοσιεύτηκε τον Οκτώβριο του 1916, ο Λένιν επιτίθεται στην κριτική του Καρλ Ράντεκ απέναντι στην ιρλανδική εξέγερση. Ο Ράντεκ υποστήριζε ότι οι αγροτικές μεταρρυθμίσεις είχαν αποδυναμώσει την αγροτική βάση του εθνικιστικού κινήματος, περιορίζοντάς το σε ένα μικροαστικό κίνημα των πόλεων με μικρό κοινωνικό έρεισμα. Απέναντι σε αυτή την κριτική, την οποία απορρίπτει ως δογματική και σχολαστική, ο Λένιν υποστηρίζει ότι η κοινωνική επανάσταση προϋποθέτει τη συμμετοχή μικροαστικών και πολιτικά καθυστερημένων μαζών, τις οποίες θα εκμεταλλευτεί «η συνειδητή εμπροσθοφυλακή…, το πρωτοπόρο προλεταριάτο», δηλαδή το κόμμα, για να κατακτήσει την εξουσία, όπως ακριβώς το κάνουν «τα γενικά επιτελεία στον πόλεμο» που «προσπαθούν να εκμεταλλευτούν προσεκτικά κάθε εθνικό… κίνημα στο στρατόπεδο των αντιπάλων τους», αφού δεν υπάρχει «“καθαρή” κοινωνική επανάσταση».
Αυτή η εκτίμηση του Λένιν προκύπτει από τον στρεβλό, εργαλειακό και από τα επάνω τρόπο που συλλαμβάνει την κοινωνική επανάσταση, ως κατάκτηση της κρατικής εξουσίας από το κόμμα. Στην περίπτωση των αναπτυγμένων καπιταλιστικών χωρών το κόμμα θα διαχειριστεί εν τέλει απλώς την ήδη κοινωνικοποιημένη παραγωγή από τον καπιταλισμό που έχει ήδη φτάσει στο κρατικομονοπωλιακό του στάδιο, χωρίς κανέναν μετασχηματισμό της αλλοτριωμένης και διαχωρισμένης εργασίας. Στην περίπτωση των αποικιών και των υπανάπτυκτων καπιταλιστικών χωρών, το κόμμα θα επιβάλει μια αναπτυξιακή δικτατορία που θα επιφέρει την ανάπτυξη των παραγωγικών δυνάμεων και την ολοκλήρωση της πρωταρχικής συσσώρευσης. Από εδώ η απόσταση μέχρι τον «σοσιαλισμό σε μία μόνο χώρα» του σταλινισμού και τη «συμμαχία με τα προοδευτικά κομμάτια της αστικής τάξης» του τριτοκοσμισμού είναι πάρα πολύ μικρή.
Επιστρέφοντας στην αποαποικιακή θεωρία, βλέπουμε ότι η ερμηνεία της για τη μετεξέλιξη των αντιαποικιακών κινημάτων σε καθεστώτα εκμετάλλευσης και καταπίεσης αφήνει στο απυρόβλητο αυτήν ακριβώς την υπαγωγή της κοινωνικής χειραφέτησης στην εθνική και κρατική συγκρότηση. Η αιτία αναζητείται στην αναπαραγωγή του «δυτικού συστήματος γνώσης/εξουσίας» και των φυλετικών και πολιτισμικών ιεραρχιών του. Μια τέτοια ερμηνεία, όμως, είναι βαθιά εσφαλμένη, καθώς μεταθέτει το βάρος από τις κοινωνικές σχέσεις παραγωγής και εκμετάλλευσης σε ένα αφηρημένο επίπεδο «γνωσιολογικών καθεστώτων». Έτσι, παραβλέπεται το γεγονός ότι η διατήρηση της ανισόμετρης ανάπτυξης πηγάζει από τη δομική ένταξη κάθε έθνους-κράτους στον παγκόσμιο καπιταλισμό: δηλαδή στο ιεραρχημένο σύστημα κρατών και στην παγκόσμια αγορά και όχι από την κυριαρχία ενός ευρωκεντρικού τρόπου σκέψης. Με τον τρόπο αυτό, η αποαποικιακή θεωρία διολισθαίνει σε έναν πολιτισμικό σχετικισμό που αποσιωπά την πραγματική ταξική και καπιταλιστική δυναμική και εγκλωβίζει το προλεταριάτο σε εθνικολαϊκές στρατηγικές υπό την ηγεμονία αστικών/γραφειοκρατικών ελίτ.
8. Η σύγκλιση με τον ακροδεξιό εθνοπολιτισμικό λαϊκισμό
Η εγκατάλειψη της προλεταριακής χειραφέτησης προς όφελος της εθνικής απελευθέρωσης και της πολιτισμικής αυθεντικότητας δεν οδηγεί μόνο στην αναπαραγωγή των παλιών εθνικολαϊκών στρατηγικών. Δημιουργεί και ένα κοινό ιδεολογικό έδαφος με τον σύγχρονο ακροδεξιό εθνοπολιτισμικό λαϊκισμό. Η αντικατάσταση του προλεταριάτου από τον διαταξικό «λαό» και η αναβάπτιση του εθνικισμού και της παραδοσιοκρατίας σε επαναστατικά «όπλα» ανοίγουν τον δρόμο για τη στήριξη αντιδραστικών δυνάμεων. Όταν η σύγκρουση ορίζεται ως πολιτισμικός πόλεμος μεταξύ «Δύσης και Υπολοίπων», εθνικιστικά και φονταμενταλιστικά κινήματα μπορούν να εμφανίζονται ως προοδευτικά, ενώ η εκμετάλλευση και η καταπίεση που ασκούν δικαιολογούνται στο όνομα του αντιδυτικισμού. Εδώ βρίσκεται η σύγκλιση με τη σύγχρονη ακροδεξιά: στην απόρριψη των οικουμενικών αρχών, στην υπεράσπιση μιας οργανικής πολιτισμικής κοινότητας και στην κινητοποίηση μέσω του εθνικού μύθου.
Χαρακτηριστικό είναι ότι ο ίδιος ο Μινιόλο φτάνει να προσφέρει θεωρητική κάλυψη στον ακροδεξιό ευρασιανισμό του Αλεξάντρ Ντούγκιν. Σε πρόσφατο άρθρο του, ο Μινιόλο αμφισβητεί τον χαρακτηρισμό του Αλεξάντρ Ντούγκιν ως ακροδεξιού, επικαλούμενος τη θέση της Ρωσίας ως θύματος της δυτικής αποικιακότητας, ενώ αναλαμβάνει να υπερασπιστεί και τον εθνοπλουραλισμό του θεωρητικού της νέας ακροδεξιάς Αλέν ντε Μπενουά απέναντι στους επικριτές του. Εντάσσει ρητά τις εκκλήσεις του Ντούγκιν για «απελευθέρωση» της Ρωσίας στο παγκόσμιο κίνημα αποδυτικοποίησης και διακηρύσσει ότι η ίδια η αποαποικιακότητα προϋποθέτει την αποδυτικοποίηση. Η ακροδεξιά ιδεολογία αποκτά έτσι απελευθερωτικά διαπιστευτήρια χάρη στη θέση της στον γεωπολιτικό ανταγωνισμό. Η εγκατάλειψη της κριτικής της κυριαρχίας του κεφαλαίου ως παγκόσμιας κοινωνικής σχέσης επιτρέπει και στις δύο εκδοχές του εθνοπολιτισμικού λαϊκισμού να υπερασπίζονται αυταρχικά καθεστώτα και ιμπεριαλιστικές δυνάμεις, είτε στο όνομα της «αποδυτικοποίησης» είτε στο όνομα της υπεράσπισης του «δυτικού πολιτισμού».
Η Τουρκία προσφέρει ένα ιδιαίτερα αποκαλυπτικό παράδειγμα αυτής της σύγκλισης της μετα-αποικιακής και αποαποικιακής θεωρίας με τον αντιδραστικό εθνοπολιτισμικό λαϊκισμό. Εκεί, η πολιτισμική κριτική της «Δύσης» δεν περιορίστηκε στη νομιμοποίηση μιας αντιδραστικής πολιτικής, αλλά ενσωματώθηκε στο ιδεολογικό οπλοστάσιο μιας κρατικής εξουσίας που καταπιέζει και εκμεταλλεύεται τους ίδιους τους πληθυσμούς στο όνομα των οποίων ισχυρίζεται ότι μιλά.
Το κόμμα του Ερντογάν ΑΚΡ και το αυταρχικό καθεστώς που έχει εγκαθιδρύσει συνδυάζουν την αντιδυτική ιδεολογία με την επίκληση του οθωμανικού και ισλαμικού μεγαλείου και την ιστορική θυματοποίηση, παρουσιάζοντας τη θρησκευόμενη συντηρητική πλειοψηφία ως τον αυθεντικό λαό, που είχαν αποκλείσει οι εκδυτικισμένες ελίτ. Σε αυτό το πλαίσιο, ο τουρκικός πολιτικός ισλαμισμός οικειοποιήθηκε με συστηματικό τρόπο την μετα-αποικιακή και την αποαποικιακή ιδεολογία. Η πρώτη τουρκική μετάφραση του Οριενταλισμού του Έντουαρντ Σαΐντ εκδόθηκε το 1982 από τον ισλαμιστικό εκδοτικό οίκο Pınar. Αργότερα, ισλαμιστικοί εκδοτικοί οίκοι μετέφρασαν έργα του Μπάμπα, του Τσακραμπάρτι, του Μπέμπε και του Μινιόλο. Δεν επρόκειτο απλώς για την περιστασιακή χρήση κάποιων όρων από κάποιους πολιτικούς αλλά για τη συγκρότηση του ιδεολογικού οπλοστασίου του πολιτικού ισλαμισμού. Με βάση το αφήγημα της πολιτισμικής αυθεντικότητας και της τοπικότητας κάθε κριτική του πολιτικού ισλαμισμού καταγγέλλεται ως οριενταλιστική προκατάληψη απέναντι στο Ισλάμ.
Μάλιστα πριν μερικούς μήνες, τον Μάιο του 2026, πραγματοποιήθηκε στην Ιστανμπούλ το Παγκόσμιο Φόρουμ Αποαποικιοποίησης. Την εναρκτήρια ομιλία έκανε η Εσρά Αλμπαϊράκ, κόρη του Ερντογάν, ενώ ο Μινιόλο ήταν ένας από τους τιμώμενους προσκεκλημένους. Προφανώς δεν έγινε καμία αναφορά στην καταπίεση των κουρδικών πληθυσμών από τα Τουρκικό κράτος, ενώ, με ελάχιστες εξαιρέσεις όπως της Μιρέιγ Φανόν, κόρης του Φραντς Φανόν, οι ομιλητές απέφυγαν να αναφερθούν σε οτιδηπότε θα μπορούσε να ενοχλήσει την εξουσία που τους φιλοξενούσε. Είναι πραγματικά εξοργιστικό ότι οι πανεπιστημιακοί εκπρόσωποι της αποαποικιοποίησης που αυτοπροβάλλονται ως υπέρμαχοι των αγώνων ενάντια στην καταπίεση συμμετείχαν σε μια διοργάνωση συνδεδεμένη με μια εξουσία που ελέγχει τα πανεπιστήμια με διατάγματα, διορισμένες διοικήσεις και σκληρή αστυνομική καταστολή.
Αυτά τα παραδείγματα κάνουν απτές τις πολιτικές συνέπειες στις οποίες αναφερόμαστε: όταν η κριτική των καπιταλιστικών κοινωνικών σχέσεων αντικαθίσταται από την υπεράσπιση μιας πολιτισμικής κοινότητας, προσφέρεται νομιμοποίηση στα αφεντικά και στο κράτος που μιλούν εξ ονόματός της, και η «αποαποικιοποίηση» μετατρέπεται σε ιδεολογικό εξοπλισμό της κυριαρχίας.
9. Πολεμική οικονομία, στρατοπεδισμός και προλεταριακός διεθνισμός
Η πολιτική λειτουργία της αποαποικιακής ιδεολογίας δεν περιορίζεται, ωστόσο, στη νομιμοποίηση της κρατικής εξουσίας στο εσωτερικό των εθνικών κοινωνικών σχηματισμών. Αποκτά ακόμη πιο επικίνδυνο περιεχόμενο στις σημερινές συνθήκες όξυνσης των ιμπεριαλιστικών ανταγωνισμών, καθώς συμβάλλει στη συστράτευση των προλετάριων πίσω από τα αντίπαλα κράτη και τις πολεμικές τους επιδιώξεις.
Η τρέχουσα περίοδος χαρακτηρίζεται από την κρίση του μοντέλου της «παγκοσμιοποίησης» και τη μετάβαση σε μια νέα εκδοχή κρατικού καπιταλισμού που παίρνει τη μορφή της πολεμικής οικονομίας. Τα κράτη αυξάνουν τις στρατιωτικές δαπάνες και στρατιωτικοποιούν τις κοινωνίες, καθώς ο πόλεμος αποτελεί διέξοδο για την υπέρβαση της κρίσης και μέσο για την εκκαθάριση ενός πλεονάζοντος προλεταριάτου.
Σε αυτές τις συνθήκες, ο στρατοπεδισμός, που προωθείται από τους υποστηριχτές της αποαποικιακής θεωρίας, έχει συγκεκριμένες συνέπειες:
- Πρώτον, νομιμοποιεί τον πόλεμο. Αντί να προωθεί τη διεθνιστική ταξική πάλη ενάντια σε όλα τα κράτη, στρώνει το έδαφος για την ευρύτερη στρατιωτικοποίηση της κοινωνίας, καλώντας το προλεταριάτο να συνταχθεί πίσω από το ένα ή το άλλο εθνικό κεφάλαιο.
- Δεύτερον, αποπροσανατολίζει τον αγώνα. Ο εχθρός δεν είναι πλέον το κεφάλαιο και το κράτος, αλλά ένας εξωτερικός, πολιτισμικά ορισμένος «άλλος». Αυτό εμποδίζει την ανάπτυξη αυτόνομης ταξικής οργάνωσης και οδηγεί στην εθνική συσπείρωση που απαιτεί τη συντριβή κάθε εσωτερικής αντίστασης.
- Τρίτον, διαιωνίζει την καταπίεση. Η υποστήριξη «εθνικοαπελευθερωτικών» κρατικοστρατιωτικών μορφωμάτων παρουσιάζει ως χειραφετητικό έναν στόχο που συνίσταται στη δημιουργία νέων καπιταλιστικών κρατών, ενταγμένων στην ίδια διεθνή τάξη πραγμάτων, και υποτάσσει την ταξική πάλη στις επιδιώξεις των επίδοξων κρατικών διαχειριστών.
Στην εποχή του νέου ιμπεριαλισμού, όπου η γενοκτονία και η εκκαθάριση πλεοναζόντων πληθυσμών κλιμακώνονται παγκοσμίως (από τη Γάζα ως το Σουδάν), η αποαποικιακή ιδεολογία λειτουργεί ως ιδεολογικό όχημα για τη συμμετοχή του προλεταριάτου στην αλληλοσφαγή του, μετατρέποντάς το σε κρέας για τα κανόνια προς όφελος των αντιμαχόμενων αστικών τάξεων. Η μόνη διέξοδος δεν είναι η επιλογή στρατοπέδου, αλλά η προλεταριακή διεθνιστική δράση ενάντια σε όλα τα κράτη και τους στρατούς.
10. Η καθολικότητα του κεφαλαίου και η προοπτική του κομμουνισμού
Η διεθνιστική αυτή προοπτική δεν μπορεί να στηριχθεί σε μια ακόμη πολιτισμική ή εθνική ταυτότητα, ούτε στην αναζήτηση ενός δήθεν αυθεντικού επαναστατικού υποκειμένου έξω από τις καπιταλιστικές κοινωνικές σχέσεις. Προϋποθέτει την αναγνώριση του κοινού κοινωνικού εδάφους πάνω στο οποίο συγκροτούνται οι ανταγωνισμοί και οι δυνατότητες υπέρβασής τους. Αυτό μας επαναφέρει στο θεμελιώδες θεωρητικό ζήτημα που διατρέχει ολόκληρη την κριτική μας: το ζήτημα της καθολικότητας.
Η απόρριψη της έννοιας της καθολικότητας παρουσιάζεται ως κριτική στον «ευρωκεντρισμό», αλλά αποτελεί, στην πραγματικότητα, ένα τέχνασμα. Είναι τέχνασμα, διότι καμία θεωρία δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς καθολικές έννοιες – η ίδια η «αποικιακή μήτρα της εξουσίας» προβάλλεται ως μια καθολική δομή που διέπει τον κόσμο τα τελευταία 500 χρόνια. Το ζήτημα, επομένως, δεν είναι η καθολικότητα καθεαυτή, αλλά το περιεχόμενό της.
Εδώ έγκειται η κρίσιμη διάκριση της διαλεκτικής σκέψης. Από τη μία πλευρά, υπάρχει η ψευδής καθολικότητα της αστικής ιδεολογίας, η οποία παρουσιάζει τα μερικά συμφέροντα της κυρίαρχης τάξης ως τα καθολικά συμφέροντα της ανθρωπότητας. Από την άλλη, όμως, υπάρχει η πραγματική, αλλότρια καθολικότητα του κεφαλαίου. Η κυριαρχία της εμπορευματικής μορφής, η επιβολή του νόμου της αξίας σε παγκόσμια κλίμακα, δεν είναι απλώς μια ιδέα. Είναι ένας συγκεκριμένος τρόπος ύπαρξης του κόσμου, μια βαθιά δομική πραγματικότητα που συνδέει κάθε τοπική συνθήκη με την παγκόσμια ολότητα της συσσώρευσης.
Απέναντι σε αυτή την αρνητική, καταστροφική καθολικότητα του κεφαλαίου αντιπαραθέτουμε την προοπτική μιας άλλης, θετικής καθολικότητας: αυτής του κομμουνισμού. Δεν πρόκειται για την επιβολή ενός νέου, ενιαίου πολιτισμικού μοντέλου, αλλά για τη δημιουργία των υλικών συνθηκών –την κατάργηση της ατομικής ιδιοκτησίας και της ταξικής εκμετάλλευσης– που θα επιτρέψουν την ελεύθερη ανάπτυξη όλων των ανθρώπινων δυνατοτήτων. Αυτή η καθολικότητα δεν πηγάζει από κάποια εξωτερική, πολιτισμικά ορισμένη ομάδα, αλλά από το ίδιο το προλεταριάτο, την τάξη που είναι η ίδια προϊόν της καθολικότητας του κεφαλαίου και που, καταργώντας τους όρους που την αναπαράγουν ως τάξη, καταργεί την ίδια την ταξική διαίρεση της κοινωνίας.
Το προλεταριάτο, όμως, δεν αποτελεί ένα ήδη συγκροτημένο, ενιαίο υποκείμενο, απαλλαγμένο από τους διαχωρισμούς που παράγει η καπιταλιστική κοινωνία. Η κοινή του δράση συγκροτείται μέσα στους αγώνες, μέσα από τη σύνδεση και τον μετασχηματισμό των διαφορετικών εμπειριών εκμετάλλευσης και καταπίεσης. Αυτό δεν ακυρώνει τις συγκεκριμένες διεκδικήσεις από τις οποίες ξεκινά ένας αγώνας: θέτει το ζήτημα της ανάπτυξής τους προς μια κοινή σύγκρουση με τις κοινωνικές σχέσεις που παράγουν αυτές τις συνθήκες. Τα κοινά συμφέροντα αποκτούν έτσι πρακτική υπόσταση μέσα στον ίδιο τον αγώνα, υπερβαίνοντας την απλή επίκληση μιας κοινής ταξικής ταυτότητας.
Η αποστολή ενός χειραφετητικού κινήματος σήμερα δεν μπορεί να είναι η αποσύνδεση από μια αφηρημένη «Δύση» ή η αναζήτηση μιας αυθεντικής, προ-αποικιακής ταυτότητας. Τέτοιες επιδιώξεις είναι καταδικασμένες να παραμείνουν στο επίπεδο της ρητορικής ή, χειρότερα, να γίνουν όχημα για νέους εθνικισμούς και γεωπολιτικούς ανταγωνισμούς. Η πραγματική αποαποικιοποίηση, δηλαδή η αποαποικιοποίηση του κόσμου από το εμπόρευμα και το κεφάλαιο, δεν μπορεί να είναι τίποτα άλλο παρά η κομμουνιστική επανάσταση. Η πολιτισμική εναντίωση στην καθολικότητα, είτε προέρχεται από την αποαποικιακή αριστερά είτε από την εθνικιστική δεξιά, αποτελεί την «ιστορικά προσδιορισμένη μορφή της αναλήθειας» στη σημερινή εποχή. Η επιστροφή στην κριτική της πολιτικής οικονομίας και όλων των καπιταλιστικών πολιτικών και ιδεολογικών διαμεσολαβήσεων και στη σκοπιά του προλεταριακού κινήματος ενάντια στο κεφάλαιο και το κράτος δεν είναι μια πράξη νοσταλγίας, αλλά η μόνη ρεαλιστική οδός για την υπέρβαση ενός συστήματος που, στην καθολικότητά του, υπάγει τις παλαιές και παράγει νέες μορφές καταπίεσης.
Σημειώσεις
[1] Η υιοθέτηση της γεωπολιτικής του Σμιτ συνδέεται οργανικά με την απόρριψη της καθολικότητας ως δήθεν εγγενώς ιμπεριαλιστικής. Όπως δείχνει ο Μπέννο Τέσκε, η σμιτιανή αντιπαράθεση στην «οικουμενικότητα χωρίς χωρικούς περιορισμούς» των αγγλοαμερικανικών δυνάμεων αποτέλεσε τη θεωρητική νομιμοποίηση της γερμανικής ιμπεριαλιστικής επέκτασης. Απέναντι στις αξιώσεις οικουμενικότητας των αντίπαλων δυνάμεων, ο Σμιτ αντιπρότεινε τη διαίρεση του κόσμου σε «μείζονες χώρους» (Großräume), καθένας από τους οποίους θα οργανωνόταν υπό την ηγεμονία μιας αυτοκρατορικής δύναμης και θα απέκλειε την επέμβαση των εξωτερικών ανταγωνιστών της. Η υπεράσπιση της διαφοράς μεταξύ των χώρων αυτών νομιμοποιούσε τις σχέσεις κυριαρχίας στο εσωτερικό τους. Παράλληλα, η αναγωγή της ιστορίας σε διαδοχικές χωρικές οικειοποιήσεις αποσπούσε τον γεωπολιτικό ανταγωνισμό από τις κοινωνικές σχέσεις παραγωγής και τις ταξικές συγκρούσεις που τον διαμορφώνουν.
Η Μίρι Ντάβιντσον εντοπίζει τη συνέχεια αυτού του σχήματος στο κοινό θεωρητικό υπόβαθρο του «πολυσύμπαντος» του Μινιόλο και του εθνοπλουραλισμού των Αλαίν ντε Μπενουά και Αλεξάντρ Ντούγκιν: η καθολικότητα ταυτίζεται με την καταπιεστική ομογενοποίηση, ενώ η πολιτισμική και οντολογική διαφορά αναγορεύεται σε αρχή χειραφέτησης. Έτσι, ο ιμπεριαλισμός αποδίδεται σε μια ιδιαίτερη δυτική ορθολογικότητα, αντί να αναλύεται στη βάση των κοινωνικών σχέσεων παραγωγής και εκμετάλλευσης, οι οποίες επίσης παράγουν και αξιοποιούν διαφορές και ιεραρχίες. Η Ντάβιντσον διακρίνει το «ανοιχτό» πολυσύμπαν του Μινιόλο, που αναγνωρίζει την αλληλοδιαπλοκή των πολιτισμικών κόσμων, από το «κλειστό» πολυσύμπαν της ακροδεξιάς, που επιδιώκει τον διαχωρισμό τους. Η διάκριση αυτή, ωστόσο, δεν θίγει την κοινή θεωρητική τους προϋπόθεση: την αναγόρευση της πολιτισμικής διαφοράς σε οντολογική διαφορά μεταξύ κόσμων. Η αναγνώριση σχέσεων επικοινωνίας και αλληλεπίδρασης μεταξύ αυτών των κόσμων δεν αίρει τον διαχωρισμό τους, εφόσον οι σχέσεις αυτές δεν συλλαμβάνονται ως ιστορικές και κοινωνικές διαμεσολαβήσεις που συγκροτούν τους ίδιους τους κόσμους και τις διαφορές τους. Έτσι, η ενότητα της παγκόσμιας ιστορίας και η καθολικότητα των καπιταλιστικών κοινωνικών σχέσεων παραγωγής υποκαθίστανται από τη συνύπαρξη και τη συνάντηση ιδιαίτερων πολιτισμικών οντοτήτων. Από αυτή τη σκοπιά, το αν τα όρια μεταξύ τους θεωρούνται διαπερατά ή στεγανά είναι δευτερεύον ως προς την κοινή απόρριψη της σκοπιάς της ολότητας.
Η πολιτική συνέπεια αυτής της αντίληψης αποτυπώνεται στην υποστήριξη του Μινιόλο προς την κρατική «αποδυτικοποίηση», την οποία τεκμηριώνει η ίδια η Ντάβιντσον: η Ρωσία και η Κίνα εμφανίζονται ως δυνάμεις που υπερασπίζονται τη διαφορά τους απέναντι στη Δύση, και η ισχυροποίησή τους ως ευνοϊκό έδαφος για την αποαποικιακότητα. Οι κρατικές εξουσίες αναγορεύονται έτσι σε φορείς της πολιτισμικής διαφοράς, ενώ οι εσωτερικές ταξικές συγκρούσεις υποτάσσονται στον γεωπολιτικό ανταγωνισμό. Η ταύτιση της καθολικότητας με τη δυτική κυριαρχία εξοβελίζει, μαζί με τις αστικές αξιώσεις οικουμενικότητας, και την προοπτική της καθολικής κοινωνικής χειραφέτησης, μετατρέποντας τον ανταγωνισμό μεταξύ κρατικών εξουσιών σε υποκατάστατο του αγώνα εναντίον τους.
Βλ. Benno Gerhard Teschke, «Fatal attraction: a critique of Carl Schmitt’s international political and legal theory», International Theory 3(2), 2011, σ. 179–227, ιδίως 187, 191, 212 και 214–215· Miri Davidson, «On the concept of the pluriverse in Walter Mignolo and the European New Right», Contemporary Political Theory 24, 2025, σ. 469–489, ιδίως 480–486.
